Beste vrienden,
Om beter de Grote Vasten binnen te gaan, bieden wij u deze overweging aan en raden wij u de lectuur aan van het voortreffelijke boek van hieromonnik Macarius van het heilige klooster Simonos Petra «Mystagogie van de Grote Vasten – Essay over de theologie van de liturgische tijd».
Vleesverlatingzondag: het laatste oordeel
Deze zondag wordt «Zondag van de onthouding van vlees» genoemd, omdat in de week die volgt een beperkte vasten, die van de onthouding van vlees, door de Kerk wordt voorgeschreven. Daarentegen wordt de onthouding van zuivel, die wij elke woensdag en vrijdag van het jaar in acht nemen, opgeheven tijdens de week die volgt, de zogenaamde zuivelweek. Zo voert de Kerk, die onze broosheid en onze geestelijke zwakheid kent, ons geleidelijk in de inspanning van het vasten.
Het evangelie van de dag spreekt over het laatste oordeel en maakt ons attent op het belangrijkste criterium van Gods oordeel: de liefde. De Heer leert ons Christus te zien in elke mens en onze naaste lief te hebben zoals Hij zelf ons liefheeft, met een eeuwige en persoonlijke liefde.
Zaterdag van de Heilige Asceten
Op deze dag gedenken wij allen, mannen en vrouwen, die door het vasten verlicht zijn, de heiligen die onze voorbeelden en gidsen zijn in de moeilijke kunst van het vasten en de boetvaardigheid.
De vespers van deze dag zijn zeer belangrijk: zij leiden ons in tot het thema van de laatste zondag vóór de Vasten: de vergeving.
Vergevingszondag of Zondag van de Verdrijving van Adam uit het Paradijs van de Wellust
De Vasten begint feitelijk met de vespers van deze zondag. Met Adam zijn wij beroofd van het Paradijs van de wellust en van het zalige leven waarvoor de Heer ons heeft geschapen. Door de dood en de Opstanding van Christus is het paradijs ons opnieuw geopend. De dienst van deze dag, met het zingen bij de metten van Psalm 136: «Aan de rivieren van Babylon…», herinnert ons aan onze toestand van ballingschap op deze aarde en eraan dat wij onderweg zijn naar ons ware Vaderland, het Koninkrijk der Hemelen, dat ons geopend wordt dankzij het Pascha van de Heer, het einddoel van de reis van de Vasten.
De Vasten, deze lente van de ziel, is onze bevrijding uit de slavernij van de zonde, uit de gevangenis van “deze wereld”. De eerste voorwaarde voor deze bevrijding is het vasten; het is de weigering om de verlangens en impulsen van onze gevallen natuur als normaal te aanvaarden en een inspanning om de tirannie van het vlees af te schudden. Het vasten wordt door de Heer op dezelfde rang geplaatst als het gebed (vgl. Mat. 17,21). De tweede voorwaarde is de vergeving: «als gij de mensen hun overtredingen vergeeft, zal ook uw hemelse Vader u vergeven». De overwinning van de zonde, het voornaamste teken van haar greep op de wereld, is de verdeeldheid, de tegenstelling, de scheiding, de haat. Vergeven is ontsnappen aan de wanhopige impasse waarin onze menselijke betrekkingen uitmonden en ze naar Christus verwijzen. De vergeving is waarlijk een doorbraak naar het Koninkrijk in deze zondige en gevallen wereld.
Reine Maandag
De eerste drie dagen van de Vasten worden reine dagen genoemd: wij reinigen ons door berouw en vergeving.
Bij de Grote Completen, van maandag tot donderdag van deze eerste week, zingen wij de Grote Canon van de heilige Andreas van Kreta, een samenvatting van de heilsgeschiedenis van de mensheid en van elke mens, door de herinneringen aan het Oude Testament en de tropariën van boetvaardigheid waaruit hij is opgebouwd.
Reine Woensdag
De canons van de Kerk verbieden de viering van de Goddelijke Liturgie van maandag tot vrijdag tijdens de Vasten, behalve voor het feest van de Boodschap. De Eucharistie is immers het feest van de Kerk, vreugde in de aanwezigheid van Christus, voorsmaak van de eeuwige vreugde.
Het vasten is de beste uitdrukking van de Kerk als pelgrimerende Kerk die nog onderweg is naar het hemelse Koninkrijk: en «de zonen van het Koninkrijk», zegt Christus, «kunnen niet vasten zolang de Bruidegom bij hen is» (Mat. 9,15).
De Liturgie van de Vooraf Geheiligde Gaven, die in feite een dienst van communie met de op zondag gewijde Heilige Gaven is, vindt normaal elke woensdag en vrijdag plaats.
Deze dienst is verbonden met de vespers, en het is door de heilige communie dat wij het volledige vasten breken waarin wij ons bevinden sinds de maaltijd van de vorige avond.
Vrijdag
Op vrijdag worden de Grote Completen vervangen door de Kleine Completen met het zingen van de Akathistos-hymne aan de Moeder Gods.
De Akathistos-hymne (Akathistos betekent «waarbij men niet zit») wordt in vier delen gelezen, op de eerste vier vrijdagen van de Vasten, telkens vergezeld van de Canon van de Akathistos, die in zijn geheel wordt gezongen. Op de vijfde zaterdag lezen wij bij de orthros de hymne in zijn geheel, in een zeer mooi feest voor de Moeder Gods.
Eerste zaterdag van de Vasten: Zaterdag van de heilige Theodorus Tiro of «van de kolyva»
Zondag van de Orthodoxie:
De Kerk viert vandaag de «triomf van de Orthodoxie», die de overwinning herdenkt op de beeldenstorm (ketterij van de achtste en negende eeuw die de heilige iconen trachtte uit te bannen en hun verering wilde verbieden) en het herstel van de iconenverering in Constantinopel in 843. Deze zondag bevestigt, zoals de volgende, de gelovigen in het orthodoxe geloof als voorwaarde voor de verwezenlijking van het mysterie van het heil. De iconenverering is immers een bevestiging van de waarheid van de menswording van Christus en dus een geloofsbelijdenis.
Goddelijke Liturgie van de heilige Basilius:
Gedurende de gehele Grote Vasten vieren wij op zondag de Goddelijke Liturgie van de heilige Basilius (en niet die van de heilige Johannes Chrysostomos). Het anaforagebed van deze Liturgie is een samenvatting van het hele mysterie van het heil, voltrokken in Christus.
9/3 – De 40 martelaren van Sebaste
Deze dappere martelaren, Romeinse soldaten onder de regering van Licinius (308-323), beleden Christus door te weigeren aan de afgoden te offeren, ondanks de afschuwelijke folteringen waaraan zij werden blootgesteld. Zij stierven uiteindelijk van de kou, nadat zij de nacht naakt en barrevoets op een bevroren vijver hadden doorgebracht. Op het moment van hun dood zagen soldaten die bij de marteling aanwezig waren engelen stralende kronen op hun voorhoofd plaatsen. Zo voegden zij zich, in vreugde en hoop, bij hun beminde Heer en Meester.
(Op welke dag van de week het feest van de Veertig Martelaren ook valt, men viert dan de Vooraf Geheiligde Gaven.)
Zaterdag van de tweede week: Zaterdag van de overledenen
Gedurende de gehele Grote Vasten zijn de zaterdagen gewijd aan het gebed voor de overledenen. Het is de wezenlijke herontdekking van de toestand van “deze wereld” als een wereld die sterft. Maar in Christus is de dood van binnenuit vernietigd, zij is zelf de toegang geworden tot een overvloed van leven: want «de dood is niet meer».
Deze gedachtenis bereidt de zaterdag van de opwekking van Lazarus en de grote en heilige Zaterdag voor en kondigt ze aan; daarin zien wij de vervulling van de hoop op de opstanding, die in de diepste grond van ons geloof ligt. Het is het licht van deze twee vieringen dat de christelijke dood en ons gebed voor de overledenen hun volle betekenis geeft.
Zondag van de heilige Gregorius Palamas:
De heilige Gregorius Palamas, aartsbisschop van Thessaloniki, verdedigde de Orthodoxie tegen een al te rationalistische en humanistische opvatting van het geestelijk leven, die de mogelijkheid ontkende van de vergoddelijking en van de deelname aan het goddelijk leven, die eigen zijn aan een volgroeid christelijk leven. Door het onderscheid te verhelderen tussen het goddelijk wezen, ontoegankelijk en onpeilbaar, en de ongeschapen energieën, waaraan elke christen geroepen is deel te hebben, gaf de heilige Gregorius de mystieke theologie van de Orthodoxie haar volle kracht terug. Tegelijk toonde hij dat ook het lichaam geroepen is door de goddelijke heerlijkheid te worden verheerlijkt, zoals Christus op de Tabor werd verheerlijkt.
Toen de Kerk in de 14e eeuw de tegenstanders van de heilige Gregorius veroordeelde en zijn leer goedkeurde, werd dit toegejuicht als een tweede triomf van de Orthodoxie; daarom is deze viering opgenomen in de Vasten, op de tweede zondag.
Derde zondag: Zondag van de Verering van het Kostbare Kruis
Wij volgen Jezus die met zijn leerlingen naar Jeruzalem opgaat. Wij zien reeds het einde van onze pelgrimstocht van de Vasten en de toenemende glans van Pasen.
Tijdens de eerste helft van de Vasten nodigde de Kerk ons uit onze aandacht op onszelf te richten, te strijden tegen het vlees en de driften, het kwaad en alle andere zonden.
Vanaf deze zondag wordt het mysterie van het lijden van Christus, van zijn kruis en zijn dood het middelpunt van de liturgische viering van de Vasten. De kruisverering halverwege de Vasten is een vreugdevolle deelname aan de overwinning van het Kruis, dat niet wordt gevierd als werktuig van marteling, maar als het onoverwinnelijke zegeteken van Christus, die door de dood de dood heeft vernietigd.
Bij de metten van deze dag wordt het kruis in een plechtige processie naar het midden van de kerk gedragen, waar het gedurende de hele week zal blijven en bij de diensten zal worden vereerd.
25/3 – Boodschap aan de Allerheiligste Moeder Gods
«Heden gaat de dageraad van ons heil op…», zingt het troparion van deze dag, een van de grootste feesten van het jaar. Door te zeggen «zie, de dienstmaagd van de Heer, mij geschiede naar uw woord», koopt de Maagd Maria de mensheid vrij van de ongehoorzaamheid van de maagd Eva en werkt zij mee aan het werk van God door vlees te geven aan de nieuwe Adam. Met de engel Gabriël groeten wij haar die wijder is geworden dan de hemelen, omdat zij in haar schoot de Schepper droeg.
Zondag van de heilige Johannes Climacus
De gedachtenis van de heilige Johannes Climacus, hegumen van het klooster op de Sinaï en auteur van «De Heilige Ladder», een waarachtige samenvatting van de hele christelijke leer over het ascetische leven en de strijd tegen de driften, stelt ons in staat een voorbeeld van ascese te vieren en ons door zijn voorbeeld aan te moedigen onze inspanningen te hernieuwen om de overwinningskroon te verkrijgen.
Zondag van de heilige Maria van Egypte
De gedachtenis van de heilige Maria van Egypte stelt ons in staat een voorbeeld van berouw te vieren en toont ons de kracht van de tranen om vergeving en verzoening met God te verkrijgen.
Voor een benadering die helpt het verloop van de Vasten en de betekenis ervan beter te leren kennen, vindt u hier de transcriptie van twee lezingen op Radio Dialogue (oecumenische radio van Marseille) van eerwaarde vader Cyrille Argenti: het verloop van de Grote Vasten en de betekenis van de Grote Vasten.